داشتن آن علامت اتصاف هم باشد . و به عبارت ديگر كسانى كه مثلا از قوم نوح ظلم كردند ، قهرا ظالم هم شدند ، و ليكن در مقام قياس و تقسيم ، عنايت به صرف صدور و تحقق ظلم تعلق مىگيرد ، نه به اتصافشان به وصف ظلم ، چون در اين مقام عنايت به اين معنا نداريم كه ظلم وصف دائمى آنان شده ، و لذا مىبينيم به محضى كه كلام از مقام قياس و نسبت بيرون مىرود ، لحن گفتار عوض شده ، به جاى فعل به وصف تعبير مىشود ، مثلا مىفرمايد : « بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » و يا « وَلا تَكُنْ مَعَ الْكافِرِينَ » - دقت فرماييد . از آنچه گذشت نقطه ضعف كلام پاره اى از مفسرين به دست مىآيد كه در تفسير جمله * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * گفته‌اند : اين جمله دلالت دارد بر اينكه ظلمى از آنان سر زده و بيش از اين دلالت ندارد . و همچنين مفسرين ديگرى كه گفته‌اند : جمله * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * به معنى وصف و معنايش اين است كه ركون به ظالمين مكن . صاحب المنار در تفسير خود گفته : زمخشرى جمله * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * را چنين تفسير كرده « يعنى ركون مكن به كسانى كه ظلم از ايشان ديده شده تا چه رسد به آنهايى كه ظلم وصفشان شده » . آن گاه حكايت كرده از موفق كه دنبال امام جماعتى به نماز ايستاد ، وقتى آن امام اين آيه را تلاوت كرد موفق غش كرد ، و پس از آنكه به هوش آمد سبب انقلابش را پرسيدند گفت : خدا وعده آتش داده به كسى كه ركون كند به شخصى كه ظلمى از او ديده شود ، تا چه رسد به اينكه ظلم شيوه و وصف او باشد . « 1 » و بنا به گفته وى معناى آيه اين است كه « هر كس كمترين ميلى كند به كسى كه و لو يك بار مختصر ظلمى از او سر زده باشد به آتش دوزخ درمىافتد » و حال آنكه اين معناى غلطى است ، زيرا مقصود از * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * همان طايفه ستمگران از مشركين هستند كه با مؤمنان دشمنند و آنها را آزار نموده ، براى بيزار كردنشان از دين نقشه چينى مىكنند . پس جمله * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * عينا مانند جمله « الَّذِينَ كَفَرُوا » است كه در آيات بسيارى آمده ، همانطور كه نمىتوان گفت به صرف اينكه كلمه « كَفَرُوا » ماضى است و مراد از آن كسانى است كه در گذشته كفرى از ايشان صادر شده - بلكه مراد از آن طايفه كفار است - همين طور در * ( « الَّذِينَ ظَلَمُوا » ) * نمىتوان چنين معنايى كرد . بهترين شاهد بر اين معنا آيه شريفه « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 2 » است ( كه بطور قطع مىدانيم معناى صله « الذين » و موصول « كَفَرُوا »

--> ( 1 ) المنار ، ج 12 ، ص 170 . ( 2 ) آنان كه كفر ورزيدند چه انذارشان كنى و چه انذارشان نكنى بر ايشان يكسان است ( و ) ايمان نمىآورند . سوره بقره ، آيه 6 .